Polisiyenin Kısır Döngüsü: Okur, Yazar ve Genişlemeyen Evren
Polisiye edebiyatında sık duyulan bir yargı var: “Yerli yazarlar yabancılar kadar iyi değil!” Peki, gerçekten öyle mi? Bu denklemde asıl suçlu kim suçlu? Okur mu? Yazar mı? Yoksa edebiyat ortamını belirleyen koşullar mı? Türkiye’de yazarların yabancı meslektaşlarıyla aynı imkânlara sahip olmadığı bir iklimde, polisiyenin yeterince genişlememesi yalnızca yazarlara mı yüklenebilir?
Beklentiler, alışkanlıklar ve üretim koşulları arasında sıkışmış bir türden bahsederken, belki de sorun tek bir tarafta değildir. Tek amacı, katilin kim olduğunu bulmak olan polisiye, aslında modern anlatının en eski reflekslerinden biri olan insanın gerçeği bilme ihtiyacına dayanır. Bir suç işlenir, düzen bozulur ve hikâye o düzeni yeniden kurma çabasıyla ilerler. Zira polisiye, yalnızca cinayet çözmekten ibaret değildir; kaosun içinden anlam çıkarma arzusudur.
Raymond Chandler ve W.H. Auden polisiyeyi genellikle bozulan bir düzenin (cinayet/kaos) mantık yoluyla yeniden inşa edilmesi süreci olarak tanımlarlar. Bu sentezden yola çıkarak, hayatı anlamlandırma ve adaleti arama refleksinde, iyilerin ve kötülerin edindiği tecrübelerin yansımalarını rahatlıkla görebiliriz.
Raymon Chandler demişken burada Gencoy Sümer’in ‘Arka Sokakların Dar Vizyonu: Raymond Chandler’ın Gerçekçilik Yanılsaması’ adlı yazısındaki perspektife de değinmek gerekir. Sümer’in belirttiği gibi; “Kötülük her zaman sisli ve karanlık arka sokaklarda değildir; bazen bize çay ikram eden o nazik ellerin içindedir.” Bu noktada az önce belirttiğim gibi, polisiyenin sadece teknik bir cinayet çözümü olmadığını, aksine hayatın en aydınlık köşelerine bile sızabilen suçu ve insan doğasındaki o beklenmedik karanlığı anlama çabası olduğunu görüyoruz. Suç, mekândan ve sınıftan bağımsız olarak her an, her yerde ve en şaşırtıcı şekilde karşımıza çıkabilir.
Bu hikâyenin içindeki gizem, bu türün okurla yazar arasındaki görünmez sözleşmesidir. Yazar gizler. Okur çözüm ister. Ve bu gerilim, türün kalbini oluşturur.
Ancak polisiye, tek bir yapıdan ibaret değildir. Oldukça geniş olan yelpazede, rahat polisiyenin (cozy mystery) sıcak kasaba cinayetlerinden sert polisiyenin (hard-boiled mystery) kirli şehir sokaklarına; polis prosedüründen psikolojik gerilime kadar uzanan bir alan bulunur.
Burada ilginç bir çelişki başlar. Polisiye yazarları, kurgunun zayıflığı, yüzeysel karakterler ve aceleci finaller açısından sürekli eleştirilir. Peki, bir polisiye eser hangi ölçütlere göre değerlendirilmelidir? Gerilim mi? Mantık mı? Karakter derinliği mi?
Maalesef bu türün eserleri, çoğu zaman yüksek edebiyat ölçütleriyle yargılanırken asıl dinamikleri göz ardı edilir. Polisiye, klasik roman gibi değerlendirilirse eksik görünür; yalnızca bulmaca gibi okunursa da yüzeysel kalır. Oysa yetkin bir polisiye metin üç şeyi aynı anda kurabilmelidir: Mantıksal tutarlılık, duygusal gerilim ve atmosfer.
Okur Risk Almazsa Tür Genişlemez
Okur demişken… Türkiye’de ortalama bir okur kaç yerli polisiye yazarı sayabilir? Aynı isimler etrafında dönen bir okuma alışkanlığı, türü genişletmek yerine daraltır. Polisiye, ironik biçimde keşif üzerine kurulu bir tür olmasına rağmen, çoğu okur genellikle 3-4 tanıdık isim etrafında dönerek bu keşfi kaçırır. Tanıdık isim güvenlidir. Yeni yazar risklidir. Böylece tür kendi içinde dönen kapalı bir ekosisteme dönüşür.
Batı edebiyatında geniş bir külliyata sahip olan rahat polisiye, Türkiye’de hâlâ rüştünü ispat etmeye çalışıyor. Kan ve şiddetin geri planda kaldığı, daha çok ‘bulmaca’ tadındaki bu türün yerli edebiyatta zayıf kalması, belki de coğrafyamızın suç algısının her daim daha sert ve toplumsal meselelere göbekten bağlı olmasından kaynaklıdır. Şiddet dozu yüksek dizi ve yarışma programları, ülkemizdeki büyük bir izleyici kitlesinin ‘suç ve gizem’ algısını sadece kaba kuvvet ve gürültü üzerinden şekillendiriyor. Bu ‘gürültü!’ incelikli zekâ oyununun, bir kasaba gizeminin, kan dökülmeden kurulan zarif mantık yürütmesini ne yazık ki bastırıyor.
Türkiye’de rahat polisiye denilince akla gelen en önemli isimlerden biri Gencoy Sümer…’Feneryolu Cinayetleri’ gibi eserleriyle türün Türkiye’deki bayraktarlığını yapıyor. Kurguları; kanlı sahnelerden ziyade zekice örülmüş bulmacalara, İstanbul’un naif semt kültürüne ve ‘insani’ detaylara odaklanarak rahat polisiyenin yerli edebiyattaki en saf örneklerini sunuyor. Funda Menekşe’nin kurguları ve Esmahan Aykol’un amatör dedektifi Kati Hirschel karakteriyle birlikte bu isimler, Türkiye’de ‘sakin ama zeki’ türün temsilciliğini üstleniyorlar.
Kuşkusuz eleştiriler de kişisel zevklerin aynasıdır. Kimisi tarihsel detayları ve mekân betimlemelerini fazlalık sayarken, başka bir okur tam da bu ayrıntılar sayesinde metnin içinde dolaşmaktan keyif alır. Bu durumda okur haksız mıdır? Hayır. Ama eleştirinin yönü önemlidir. Bir yazar, aynı eserde birbirinden farklı beklentilere sahip kaç okuru gerçekten memnun edebilir? Zevkler ve renkler tartışılmaz; fakat edebiyat yalnızca beğeni meselesi değildir. Her yazarın bir üslubu, bir ritmi, dünyayı kurma biçimi vardır. Bu yüzden eleştiri, “ben sevdim / sevmedim” düzeyinde kaldığında kişisel bir nottan öteye geç-e-mez! Anlatıda kurulan evren kendi içinde ne kadar tutarlı? Kurgu akıyor mu, atmosfer metni taşıyor mu, karakterler hikâyenin mantığına hizmet ediyor mu? Asıl sorulması ve irdelenmesi gereken hususlar bunlardır. Eleştirinin edebi değeri, zevkten değil; metnin iç uyumunu okuyabilme becerisinden doğar.
Öte yandan, yazarların da okuru eleştirmeye hakkı var mı? Elbette var. Okur nasıl metni sorguluyorsa, yazar da okuma alışkanlıklarını sorgulayabilir. Çünkü polisiye yalnızca yazılan değil, okunan bir türdür. Okur risk almazsa tür genişlemez. Yazar tekrar ederse okur sıkılır. Karşılıklı denge oyununda okur ve yazar kendini yenilemezse, ortaya çıkan tek sonuç kısır döngüdür.
Kabuk Değiştiren Suç: Yeni Evrenler
Oysa polisiye, sınırları bambaşka evrenlere uzanan bir anlatı dalıdır. Isaac Asimov’un ilk 1942 yılında yayımlanan eserinde yer alan Üç Robot Kanunu günümüzde hâlâ geçerliliğini korumaktadır. Yasalarla örtülü cinayetlerden tutun, yapay zekânın yazdığı siberpunk dünyalara kadar sahne sürekli genişler.
Distopik şehirlerde geçen soruşturmalar bunun en güzel örneğidir. Distopya ve polisiye birleşimi, suçu yalnızca bireysel değil, sistemsel bir mesele haline getirirken devletin çöktüğü dünyalar, yapay zekânın hukuk yazdığı toplumlar, gözetim altındaki şehirler… Bu evrenlerde işlenen suçlar, cinayetler fantastik ya da distopik görünen yüzeyin altında, polisiyenin temel damarına bağlı kalır. Soruşturma, ipucu, akıl yürütme ve gerilim değişmez; yalnızca sahne genişler. Bakıldığında, klasik polisiyenin omurgası korunurken onu alışılmadık dünyalara taşır ve okura şunu hatırlatır: Mekân ne kadar yabancılaşırsa yabancılaşsın; suçun mantığı ve insanın karanlığı her yerde aynıdır.
Türk edebiyatında da bu çizgi yavaş yavaş görünür hale geliyor. Alper Canıgüz’ün alternatif evrenli, kara mizahlı polisiye kurguları, Cenk Eden’in uzak gelecek polisiyesi, Anıl Şahal’ın siberpunk noir evreni akla gelen ilk örnekler. Bunlar polisiyenin yalnızca karakol odasında geçmek zorunda olmadığını kanıtlayan, uzayda, sanal gerçeklikte, çökmüş şehirlerde de suç işlenebildiğini gösteren başarılı işaretlerdir.
Sonuç olarak şunu diyebiliriz: Polisiye; ana gövdedir, bu gövdeyi besleyen damarlar ise suçun işleniş ve anlatılış biçimidir. Öyleyse bu gövdeyi besleyen damarlara kısaca göz gezdirelim.
Gerçekçi polisiyeler: Gündelik hayatın suçlarına odaklanır; adli süreç, soruşturma ve toplumsal gerçeklik ön plandadır.
Noir / kara polisiye: Ahlaki gri alanlarda dolaşır; suç kadar çürüme ve umutsuzluk anlatılır.
Psikolojik polisiye: Cinayetten çok zihne odaklanır; katilin motivasyonu ve insan ruhunun kırılması merkezdir.
Gizem polisiyesi (klasik dedektif): Mantık oyunudur; okur dedektifle birlikte çözüm arar.
Rahat (cozy) polisiye: Şiddeti perde arkasına iter; atmosfer sıcak, suç neredeyse zararsız bir bilmece gibidir.
Distopik polisiye: Geleceğin çökmüş düzenlerinde soruşturma yürütür; suç bireysel değil, sistemsel bir kırılmanın parçasıdır.
Bilimkurgu polisiyesi: Teknoloji, yapay zekâ ve alternatif evrenler içinde klasik soruşturma omurgasını korur.
Fantastik polisiye: Doğaüstü unsurların olduğu dünyalarda bile suçun mantığını izler.
Tarihsel polisiye: Geçmiş dönemlerde geçen soruşturmalarla suçun zamansızlığını gösterir.
Polis prosedürleri: Ekip çalışması, adli teknikler ve bürokrasi merkezde olur.
Peki, bir okur olarak, sizin tercihiniz nedir? Daha önemlisi, bu yazıdan sonra yeni yazarlara ve farklı türlere kapınızı açacak mısın?
Bu yazıda iğneyi kendimize, çuvaldızı okura batırmak istedim. Sürçü lisan ettiysem affola. Polisiye, ancak yazanıyla okuyanı birlikte cesur olduğunda büyür.
İpuçlarını takip edin, polisiyeyle kalın.
